این بهانه را بسیار بیشتر از آنچه فکرش را می‌کردم می‌شنوم. قبل از اینکه وگان بشوم، حتی یک بار هم به این موضوع فکر نکرده بودم که گیاهان درد را احساس می‌کنند و وقتی آنها را می‌خوریم رنج می‌کشند، با این حال به دلیل نامعلومی حالا این ایده را زیاد می‌شنوم.

در ابتدا سراغ واضح ترین پاسخ می‌رویم و از دیدگاه علمی این موضوع را بررسی میکنیم. گیاهان فاقد سیستم عصبی مرکزی، مغز و گیرنده‌های درد هستند، بنابراین از لحاظ آناتومیکی توانایی احساس درد ندارد.

همچنین باید درنظر بگیریم دلیل اصلی احساس درد در انسان‌ها و حیواناتِ غیرانسان این است که به ما هشدار ‌دهد در خطر یا درحال آسیب دیدنیم و باید از شرایطی که در آن قرار گرفته‌ایم فرار کنیم. اما گیاه توانایی حرکت ندارد و درنتیجه فرار از درد برایش ممکن نیست، بنابراین تجربه‌ی درد، تنها زندگی را برایش زجرآور میکند. پس این سوال پیش می‌آید که اصلا چرا گیاهان باید چنین خصیصه‌ی مخربی را در طول تکامل به دست آورده باشند؟ خصیصه‌ای‌ که با هدفِ بنیادین تکامل در تضاد است؟

اگر هم از دیدگاه آفرینش‌گرایی (۱) به استدلال “گیاهان درد را احساس می‌کنند” نگاه کنیم، باید بپرسیم چرا یک خالق دلسوز و خیرخواه باید چنین نفرین وحشتناکی را به گیاهان تحمیل کند؟ چرا باید آن‌ها را متحملِ چنین رنج هولناکی کند که هیچ فایده‌ای برای بقایشان ندارد؟

فکر می‌کنم بخشی از این باورِ اشتباه در مورد احساس درد در گیاهان، ناشی از این حقیقت است که گیاهان زنده‌اند و در سطح سلولی فعالیت‌های مختلفی را انجام می‌دهند؛ از جمله خم شدن به سمت آفتاب. در واقع هرچند گیاهان توانایی انجام کارهای خارق العاده‌ای دارند، هیچ فعالیتی در سطح آگاهانه یا شناختی انجام نمی‌دهند، به‌لحاظ ذاتی گیاهان حسمند نیستند.

گمان می‌کنم یک راه خیلی خوب برای روشن کردن این موضوع برای افراد، بیان کردنِ این نکته است که گیاهان واکنش نشان می‌دهند، اما پاسخ نه. ونوسِ مگس‌گیر (۲)، خود را روی مگس‌ها می‌بندد، اما نه به این دلیل که آگاهانه می‌داند مگسی بر رویش نشسته، بلکه به محرک فشارِ ناشی از نشستن مگس، واکنش نشان می‌دهد. به همین دلیل، ونوسِ مگس‌گیر روی هر چیزی که این واکنش را بر انگیزد بسته می‌شود از جمله ته سیگار. امّا یک گاو تنها به این دلیل که یک ته سیگار داخل دهانش گذاشته‌اید آن را نمی خورَد، چرا که گاوها آگاهانه به محرک‌ها پاسخ می‌دهند.

اگر از بررسی علمیِ مسئله‌ی احساس درد در گیاهان بگذریم و بر بُعد اخلاقیِ این بهانه تمرکز کنیم، شک دارم کسی حقیقتا باور داشته باشد که انداختن یک گلِ‌کلم در آب جوش با آب‌پز کردن یک مرغ زنده (اتفاقی که اغلب در فرایند کشتار مرغ‌ها رخ می دهد) یکسان است. هیچکس فکر نمی‌کند که بریدن گلوی گاو شبیه به بریدن ساقه‌ی بروکلی است یا اخته ‌کردن خوک همانند کندنِ پوستِ سیب‌زمینی.

گیاهان درد را احساس می‌کنند⁉

ولی فرض کنیم شخصی که طرفِ صحبت شماست، مصرّانه باور دارد که گیاهان هم مانند حیوانات درد را احساس می‌کنند. برای تولید هر کیلوگرم گوشت حیوانی، تا ۱۶ کیلوگرم گیاه مورد نیاز است. بنابراین در مقایسه با محصولات وگان، برای تولید محصولات حیوانی مقدار بسیار بیشتری گیاه کشته می‌شوند. علاوه بر این، به یاد داشته باشیم که ۹۱% از جنگل‌زداییِ آمازون ناشی از صنعت دامپروری است (۳)، در نتیجه میلیون‌ها درخت به‌دلیل مصرف محصولات حیوانی از بین رفته و خواهند رفت.

بنابراین اگر فردی که با او صحبت می‌کنید حقیقتا باور دارد که گیاهان درد را احساس می‌کنند و حسمند‌ند، به او یادآوری کنید که با مصرف محصولات غیر وگان، نه‌تنها باعث زجر کشیدن حیوانات می‌شود، بلکه بنابر ادعای خودش سبب رنج تعداد بسیار زیادی گیاه نیز می‌شود.

راستش را بخواهید، من معمولا هنگام مواجه شدن با این بهانه، از بیان توضیحِ علمیِ این موضوع که چرا گیاهان درد را احساس نمی‌کنند صرف نظر می‌کنم، چرا که بعضی‌ها در جواب خواهند گفت: «اما علم که هنوز کامل نیست»، و در همین قسمتِ بحث گیر خواهند کرد. در عوض مستقیما سراغ این مسئله می‌روم که برای تولید محصولات حیوانی، مقدار بسیار زیادی گیاه مصرف می‌شود. بنابراین مثلا می‌توانید بپرسید:
«اصلا بیا فرض بگیریم که گیاهان درد رو احساس می‌کنن، می‌دونی که برای تولید هر کیلوگرم گوشت، تا ۱۶ کیلوگرم گیاه مصرف می‌شه، پس نسبت به محصولات وگن، برای تولید محصولات حیوانی مقدار خیلی بیشتری گیاه از بین میره؟».

همچنین می‌توانید بپرسید: «اگه در حال رانندگی باشی و یه سگ جلوی ماشینت بپره، حاضری ماشین رو به سمت یه باغچه‌ی پر از گل منحرف کنی تا با اون سگ تصادف نکنی؟». این مثال به فهم اینکه از لحاظ اخلاقی بین حیواناتِ غیرانسان و گیاهان تفاوت هست کمک می‌کند، چرا که همچون مثالِ ذکر شده، تمامِ ما ترجیح می‌دهیم به جای زیر گرفتنِ سگ، گُل ها را زیر بگیریم.

#پاسخ_به_نقد

[ترجمه: مهیار اسلامی]

▫پانویس‌های مترجم:
۱٫ آفرینش‌گرایی (Creationism) باوری مذهبی است که براساس آن گیتی و زندگی توسط موجود یا موجوداتی فراطبیعی (عموماً با نام خدا) به‌وجود آمده‌اند.
۲٫ ونوس مگس‌گیر (Venus flytrap) که به آن ونوس مگس‌خوار هم می‌گویند یک گیاه گوشتخوار است که از راه جلب حشرات کوچک و به دام انداختن آن‌ها تغذیه می‌کند.
۳٫ Margulis, Sergio. “Causes of Deforestation of the Brazilian Amazon”. World Bank Working Paper No. 22. 2003

منبع:

۳۰ non-vegan excuses & how to respond to them, earthling ed, Pg 41-44